Paweł Gniazdowski
ekspert zarządzania karierą, szef Lee Hecht Harrison DBM w Polsce

Opinia publiczna wychodzi z założenia, że prezes czy dyrektor, który traci pracę na pewno „szybko sobie coś załatwi”. Poza tym to zazwyczaj człowiek już majętny, często odchodzący z dobrą odprawą i nawet jeśli będzie musiał „trochę poszukać” to i tak da sobie radę.

Sami menedżerowie, a zwłaszcza osoby, które podejmują decyzje o likwidacji stanowisk menedżerskich zdają się podzielać ten pogląd. Poziom zarobków menedżerów wyższych szczebli jest rzeczywiście wyższy, czasem znacznie, od średniej krajowej. Są to jednak często osoby obciążone również wysokimi, trudnymi do szybkiego zredukowania, kosztami stałymi.

Ponadto mamy dane GUSu wskazujące, że okres poszukiwania pracy na stanowiskach kierowniczych wynosił w Polsce w 2012 ponad 12 miesięcy (co wprawdzie koreluje z wysokością odpraw dla tych stanowisk, ale tylko w przypadku nielicznych, najbardziej hojnych firm).  Co więcej, od czasu do czasu pojawiają się artykuły i reportaże relacjonujące postawy menedżerów, którzy są na rynku już 2 lub 3 lata – w ostatnim okresie nie jest to zjawisko rzadkie.

Zbyt wysokie kompetenecje?

Istotą problemu menedżera, który nagle znajduje się na rynku pracy jest skądinąd widoczny gołym okiem fakt, że stanowisk menedżerskich jest w gospodarce znacznie mniej niż stanowisk specjalistycznych i operacyjnych. W związku z tym jest większa konkurencja i okres poszukiwania nowej pracy naturalnie się wydłuża. Można zapytać, czemu zatem menedżerowie nie schowają swojej „dumy” i nie zaczną aplikować na stanowiska niższe, aby skrócić poszukiwania?

Odpowiedź jest prosta – nawet jeśli próbują, to szybko przestają, bo nie mają szans. Bardzo niewielu pracodawców zdecyduje się na zatrudnienie na stanowisku specjalistycznym osobę, która pełniła funkcje menedżerskie.  Taki eksperyment zazwyczaj szybko kończy się niepowodzeniem.

Osoba, której doświadczenie zawodowe i dotychczasowa pozycja przewyższają oczekiwania często jest bardziej sfrustrowana niż zmotywowana, a jej przełożony, słusznie lub nie, obawia się konkurencji albo po prostu nie lubi czuć się ocenianym przez bardziej doświadczonego podwładnego.

O ile zatem pozbawiony pracy dyrektor nie zdecyduje się na założenie własnej firmy (jeśli ma pomysł i kapitał) lub (co rzadkie) nie postanowi schować CV i spróbować prac dorywczych w londyńskich pubach, jest skazany na poszukiwanie stanowiska podobnego do tego, które właśnie traci. Problem w tym, że tych stanowisk jest na ogół nie tak wiele, co więcej, przeważnie są obsadzone…
Złote czasy już minęły

Wielu menedżerów, rozpoczynających poszukiwania jest przekonanych, że „spotkam 3-4 headhunterów i coś się znajdzie„. Ten często słyszany przez nas pogląd bierze się z doświadczeń z przedkryzysowych czasów, często odległych, kiedy znajomość angielskiego i przyzwoita autoprezentacja wystarczyła, aby w ciągu kilku tygodni wybierać spośród kilku ofert.

Te czasy już nie wrócą, firm rekrutacyjnych prowadzących projekty związane z wysokimi stanowiskami jest w samej Warszawie przynajmniej 80. Znajomość angielskiego, MBA i staż menedżerski w renomowanej korporacji nie są już dziś niczym nadzwyczajnym. A i po kilkunastu latach kierowania innymi nie zawsze łatwo dopasować swoje zachowania do statusu kandydata do pracy, co nie pomaga w przejściu z sukcesem coraz bardziej rozbudowanych procesów rekrutacyjnych.
Rekrutacja menedżera – liczą się kontakty i wizerunek

Prawdziwym kapitałem menedżera na rynku pracy są jego kontakty, a najważniejszym atutem jest wizerunek. Wbrew obiegowym poglądom, przynajmniej w obszarze biznesu, menedżerowie w Polsce (i nie tylko) mają nieraz spore opory w wykorzystywaniu osobistych kontaktów do poszukiwania pracy. To kwestia przełamania wyolbrzymianej zresztą trudności w zwróceniu się do kogoś o pomoc i nieracjonalnego uznawania poszukiwania pracy za jakąś „skazę” na honorze.

To także potrzeba dużej determinacji, konsekwencji oraz określonych umiejętności, nie zawsze kształtowanych przez korporacje. Dobry plan networkingu, sensowne założenie o co prosić poszczególnych znajomych i konsekwencja w generowaniu spotkań jest może nie najkrótszą, ale statystycznie najbardziej skuteczną drogą do nowej pracy. Dodajmy przy tym, że naszą pierwszą radą dla menedżerów jest, aby nikogo nie prosili o załatwienie pracy – to zazwyczaj raczej droga do spalenia wielu kontaktów. Wg różnych badań networking jest źródłem nowej oferty dla przynajmniej 60% menedżerów w biznesie. Prawdopodobnie im dalej od biznesu, a bliżej sfery budżetowej czy polityki ten odsetek się zwiększa, co jest tematem na zupełnie inny artykuł.

Wizerunek menedżera na rynku pracy kształtuje się poprzez rozmowy i spotkania, które odbywa aby dotrzeć do informacji o ofertach lub samych ofert, dokumenty marketingowe (głównie CV), które udostępnia, a ostatnio także poprzez starannie zakomponowaną obecność w sieci, w tym w portalach społecznościowych.

Autoprezentacja i CV 

Wciąż  ostateczny sukces zależy od sposobu, w jaki menedżer potrafi zaprezentować się w bezpośrednim kontakcie z (kilkoma najczęściej) osobami, które decydują o obsadzie stanowisk. Stąd tak istotne jest przygotowanie odpowiedniej autoprezentacji, a ściślej i nowocześniej mówiąc, odpowiednich narracji związanych z przebiegiem swojej kariery, wyjaśnianiem jej punktów zwrotnych, prezentacji osiągnięć i kwalifikacji.

W czasach rosnącej konkurencji nawet względnie drobne błędy w używanych narracjach i odpowiedziach na niektóre pytania mogą doprowadzić do utraty możliwości podjęcia nowej pracy. Dobrze skomponowane CV jest często niezbędne, aby w ogóle mieć możliwość osobistego zaprezentowania się komukolwiek. Podobnie starannie przygotowana i spójna z CV obecność w sieci ułatwia bycie zidentyfikowanym przez potencjalnych pracodawców, którzy coraz częściej sięgają do portali typu LinkedIn czy Goldenline zanim jeszcze zlecą poszukiwania firmie rekrutacyjnej lub dadzą ogłoszenie.

A może nowy początek?

Coraz więcej dyrektorów, których utrata pracy dotknęła w dojrzalszym wieku, decyduje się na alternatywne ścieżki kariery. Stają się konsultantami, szukają krótkookresowych projektów czy kontraktów, przechodzą do służby publicznej czy „trzeciego sektora”. Czasem, gdy mają pomysł, pieniądze i pierwszych klientów, tworzą drobniejsze biznesy niekoniecznie związane z dotychczasowym profilem zawodowym czy branżą.

Przekonanie się do pracy o zazwyczaj mniejszym niż do tej pory rozmachu, w na ogół znacznie mniej licznych zespołach, przy niekoniecznie mniejszej, ale inaczej rozumianej odpowiedzialności, wymaga czasu i nieraz radykalnego przewartościowania celów życiowych. Powinno być również starannie przemyślane – nie jest to wcale łatwiejsza droga niż poszukiwanie kontynuacji w dotychczasowej roli.

Jednak wiele osób, które przeszły tę drogę deklaruje, że takie zwieńczenie kariery „przyszło w dobrym momencie” i pomogło po prostu wziąć więcej z życia. Stąd, inaczej niż jeszcze 10 lat temu, zmniejszenie skali działań coraz rzadziej uznawane jest za porażkę odchodzącego z korporacji menedżera. Przeciwnie, bywa rozwiązaniem uważanym przez wielu za modelowe.

Wpis Zwolnienie i rekrutacja menedżera [Komentarz eksperta] pojawił się pierwszy raz w Portal HR - HRtrendy.pl - aktualności i wydarzenia HR. Nowości z rynku pracy.

Dowiedziono, że w największym stopniu na tzw. pierwsze wrażenie wpływa komunikacja niewerbalna. Postawa naszego ciała bardzo wiele mówi o nas i naszym stosunku do rozmówcy. Aby pozyskać sympatię odbiorcy pomocny może być naturalny uśmiech, ogólny pogodny wygląd czy też lekko pochylony w stronę mówiącego tułów.

Podczas autoprezentacji niewskazane są tzw. postawy zamknięte. Polegają one na krzyżowaniu kończyn górnych i dolnych. Do tego nadmierna i zbyt ekspresyjna gestykulacja, niespokojne wiercenie się na krześle czy niepanowanie nad mimiką mogą okazać się destruktywne. Oznaką grzeczności, uwagi oraz szczerości jest zachowanie kontaktu wzrokowego.

Poprzez taka postawę możemy zyskać przychylność rozmówcy, ponieważ osoby unikające kontaktu wzrokowego postrzegane są, jako nieufne, niegodne zaufania, napięte i trudne we współpracy. Warto pamiętać, że duże znaczenie ma również potakiwanie, gdyż wyraża to w sposób widoczny i zauważalny, że słuchacz jest zaangażowany w rozmowę. Potakiwanie może być werbalne (używanie krótkich sformułowań typu „aha”, „naturalnie”) lub niewerbalne (poruszanie głową często z towarzyszącym tym ruchom akceptującym uśmiechem).

Jeśli przez pierwsze parę minut udało się wywrzeć na rozmówcy oczekiwane dobre pierwsze wrażenie, to powinniśmy usilnie dążyć do tego, aby to wrażenie utrzymać i utwierdzić.
 
Komunikacja pozawerbalna
Komunikacja niewerbalna to nasze zachowanie tzw. mowa ciała, poprzez którą przekazujemy wiele informacji. Psychologowie społeczni (Mehrabian, Birthwhistell) badający komunikację międzyludzką próbowali ocenić procentowy udział słów i mowy ciała w porozumiewaniu się. Według nich znacznie więcej informacji przekazujemy poprzez komunikację pozasłowną niż poprzez słowa. Procent ten może wynosić nawet ponad 90 (na korzyść mowy ciała), – jeśli rozmowy emocjonalnie angażują rozmówców.

Słowa wykorzystujemy do przekazywania informacji, natomiast mowa ciała przedstawia nasze emocje i stosunek do innych. Rzadko jesteśmy świadomi swoich postaw, ruchów, gestów, które wykonujemy.
 
Ułożenie ciała
Przyjmuj otwartą postawę, nie krzyżuj rąk ani nóg, wyprostuj się, będziesz wówczas odbierany, jako osoba pewna siebie i zainteresowana rozmową. Osoby przygarbione, z rękami splecionymi na piersiach odbierane są, jako mało przyjazne, niechętne do jakichkolwiek kontaktów. Postawa odzwierciedla nasze nastawienie do rozmówcy: otwarta postawa oznacza otwartość wewnętrzną i sprzyja rozmowie (pamiętaj o zjawisku dostrojenia się).

Kontakt wzrokowy
Jeśli ktoś nie utrzymuje z nami kontaktu wzrokowego podczas rozmowy, czujemy się lekceważeni. Z drugiej strony nadmierne wpatrywanie się peszy – czujemy się atakowani. Badania wykazują, że w bezpośredniej rozmowie kontakt wzrokowy powinien trwać ok. 3-5 sekund, następnie należy go zerwać i po chwili odnowić. Nie musisz używać stopera! Ważne, abyś był tego świadomy i zachował umiar.

Długość kontaktu wzrokowego uzależniona jest od dystansu między rozmówcami: czy w windzie lub zatłoczonym autobusie długo utrzymujesz kontakt wzrokowy ze stojącą obok osobą? Nie, wtedy poprzez zrywanie kontaktu wzrokowego, zwiększasz dystans.

Mimika
Twarz zdradza nasze emocje. Patrząc głównie na usta i brwi łatwo odczytać zadowolenie czy gniew. Często jesteśmy nieświadomi naszych grymasów, np. naszą reakcją na wypowiedź rozmówcy może być nieświadome ściągnięcie brwi, co będzie dla niego czytelnym sygnałem o naszej opinii. Warto pamiętać o życzliwym uśmiechu – to wprowadza przyjazny klimat rozmowy.

Gesty
Mogą świadczyć o zaangażowaniu osoby mówiącej: ktoś mocno zaangażowany w sprawę zazwyczaj bardziej gestykuluje, niż ktoś wypowiadający się na obojętny dla niego temat.
Nie przesadzaj jednak z gestykulacją, niesie to za sobą niebezpieczeństwo, że słuchacze bardziej skupią się na twoich rękach niż przekazywanych im treściach. Staraj się używać gestów otwartych, pokazując wnętrza dłoni – będziesz odbierany, jako osoba szczera i prawdomówna.

Unikaj energicznych gestów z wskazywaniem palcem – możesz być uznany za agresywnego. Wystrzegaj się gestów zakrywania dłonią ust, dotykania ucha, częstego drapania się po głowie – świadczą o zakłopotaniu lub niepewności.

Dystans

Dystans fizyczny odzwierciedla dystans psychiczny między rozmówcami: ludzie, którzy się lubią siadają i stają bliżej siebie. Oczywiście na to, jaką odległość wybierzemy między sobą wpływa wiele czynników: m.in. stopień znajomości, temat rozmowy, kultura, w jakiej zostaliśmy wychowani. Weźmy tutaj pod uwagę kulturę europejską, gdzie rodzaje dystansów są następujące:
• Dystans intymny – 0-45 cm – zastrzeżony dla osób najbliższych, rodziny
• Dystans personalny – 45-120 cm – sfera prywatna, dozwolony dla przyjaciół, niektórych osób z pracy
• Dystans społeczny – 120 – 350 cm – osoby nam obce
• Dystans publiczny – powyżej 350 cm – przy przemawianiu publicznym lub kiedy chcemy „trzymać kogoś na dystans”

Bądź wrażliwy na dystans personalny twojego rozmówcy, jeśli przekroczysz jego indywidualną granicę zapewne się cofnie. Jeżeli ty jesteś przyzwyczajony do mniejszego dystansu, nie rób kroku w jego stronę, bo znowu wkroczysz na „jego teren” i poczuje się zagrożony.

Ubiór
Poprzez swój wygląd komunikujesz o zajmowanej przez siebie pozycji społecznej, wykonywanym zawodzie, atrakcyjności fizycznej a także o swych cechach indywidualnych: dbałości, stosunku do norm społecznych (to ma szczególne znaczenie przy pierwszym kontakcie). Twój ubiór mówi o twoim stosunku do rozmówcy, zwróć uwagę na to, aby go nie obrażał i nie rozpraszał, a przez to nie przeszkadzał wam w rozmowie.

Głos
• Ton – zdradza nasze emocje: smutek czy radość, spokój czy zdenerwowanie. Z drugiej strony monotonne wypowiedzi, jako „pozbawione emocji” wydają się świadczyć o braku zaangażowania mówiącego.
• Tempo – osoby wypowiadające się szybciej są odbierane, jako energiczne. Jesteśmy przyzwyczajeni do tempa 120 – 190 słów na minutę. Zwracaj uwagę na różnicowanie tempa, wówczas twoja wypowiedź będzie ciekawsza. Zbyt szybkie tempo mówienia osłabia mówcę i często jest rozumiane, jako wyraz zdenerwowania.
• Akcent – od tego, które słowa w zdaniu akcentujemy, zależy znaczenie całego zdania. Akcentując dane słowo (wypowiadając je mocniej) wyróżniamy je i przez to zwracamy na nie uwagę naszego rozmówcy. Trudno skupić się na wypowiedzi osoby, która nie dba o akcent zdaniowy – tekst wypowiadany brzmi bezbarwnie, gubi się sens wypowiedzi. To samo zdanie, w zależności od miejsca umieszczenia akcentu, może przekazywać nam inną informację.
• Głośność – osoby mówiące głośno postrzegane są, jako dominujące i – co ciekawe – łatwiej przekonują innych do swoich racji.
• Rytm – związany z płynnością mowy. Liczne przestoje, pauzy typu: yyyyy, eeee, burzą rytm i negatywnie wpływają na wizerunek mówiącego – sprawia wrażenie niepewnego siebie i zagubionego. Płynność mowy i odpowiednie akcentowanie nadaje odpowiedni rytm wypowiedzi, dzięki czemu jest on żywa i interesująca dla słuchaczy.

Oznaki nieszczerości (i/lub zmieszania):
• unikanie kontaktu wzrokowego, częste spojrzenia na boki, uciekanie wzroku
• zbyt wysoka lub niska siła lub wysokość głosu
• zmniejszenie się ilości gestów
• zwiększenie się ilości ruchów mających obniżyć napię¬cie, takich jak zasłanianie twarzy, ust, odwracanie pozycji ciała, wiercenie się, ruchy nogami
• zwiększenie się ilości popełnianych błędów wypowiada¬nia się
• tzw. mikroruchy twarzy (mikroekspresje), czyli wyrazy twarzy pojawiające się na bardzo krótko, zanim jeszcze dana osoba zdąży przybrać bardziej „właściwą” minę
• uśmiechy nie pasujące do tego, o czym jest mowa

Pierwsze wrażenie
Wyniki badań prowadzonych przez psychologów społecznych pokazują, że 90% ludzi spotykając się z kimś po raz pierwszy, w trakcie kilkunastu sekund wytwarza sobie o nim opinię. Jest to zjawisko pierwszego wrażenia. Co, przede wszystkim, się na nie składa?
 
• komunikacja poza słowna (mowa ciała)
• głośność, brzmienie i modulacja głosu
• treść – wypowiedziane słowa
 
Elementy te pozwalają nam na ogólne ocenienie spotkanej osoby i zaszeregowanie jej do odpowiedniej kategorii ludzi, których już znamy. Ocena na podstawie pierwszego wrażenia może być bardzo fałszywa. Świadomość występowania zjawiska pierwszego wrażenia skłania do zastanowienia, czy nasze relacje z innymi (negatywne lub pozytywne) nie są skutkiem pierwszego wrażenia – pojawia się automatycznie, jesteśmy nieświadomi ocen, jakie przypisujemy spotkanym osobom.

Komunikacja niewerbalna (poza słowna) – w mniejszym stopniu podlega kontroli. Nie myślimy, jakie gesty wykonujemy, skupiając się raczej na słowach.

W sytuacji, gdy nasze słowa są niespójne z tym, jak się zachowujemy np.:„Cieszę się niezmiernie” – wypowiadamy ponurym tonem i z grobową miną, wówczas jesteśmy niewiarygodni i nasz rozmówca na pewno uwierzy mowie ciała, a nie, wypowiedzianym przez nas słowom.

Poczucie niespójności treści i komunikacji pozawerbalnej zawsze interpretowane jest z przypisaniem większej wiary (i znaczenia) komunikatom docierającym poprzez kanały „ważniejsze” tj. w pierwszej kolejności mowie ciała, a potem brzmieniu głosu.

Dlaczego pierwsze wrażenie jest subiektywne:
• spostrzegamy wybiórczo: widzimy, to, co jest dla nas ważne np. odbieramy osobę jako szczerą i rozluźnioną, bo się do nas uśmiecha i nam przytakuje, a nie zauważamy, że dłonie ściska tak mocno, że aż zsiniały jej palce

• uogólniamy – na podstawie jednej cechy oceniamy osobę całościowo: jeżeli ktoś się spóźnił na spotkanie, to jest niesolidny i pewnie nieodpowiedzialny

• lepiej oceniamy ludzi atrakcyjnych fizycznie, im przypisujemy lepszy charakter, inteligencję, przedsiębiorczość itp.

• ulegamy stereotypom – na podstawie jednej cechy potrafimy „zaszufladkować” osobę do jakiejś grupy: osoba, która lubi wędkować pewnie jest samotnikiem, elegancko ubrana kobieta na pewno jest wymagającą perfekcjonistką.

• pozytywnie odbieramy osoby w jakimś stopniu podobne do nas: wygląd zewnętrzny, wiek, zainteresowania.

• porównujemy do osób, które już znamy – jeśli ktoś mam przypomina kogoś już znanego dopisujemy mu większość cech tamtej osoby.

Autorem artykułu jest Łukasz Janiec

Psycholog, trener biznesu, coach. Specjalizuje się w doskonaleniu kompetencji menadżerskich i kierowniczych zarówno w obszarze zarządzania, jak i rozwoju osobistego. Trener i konsultant Altkom Akademii.

Wpis Autoprezentacja – poradnik trenera biznesu pojawił się pierwszy raz w Portal HR - HRtrendy.pl - aktualności i wydarzenia HR. Nowości z rynku pracy.